Spalarnie odpadów jako aktywa nieruchomościowe nowej generacji

Od niszowej infrastruktury do strategicznego aktywa

Jeszcze kilkanaście lat temu spalarnie odpadów, określane fachowo jako Instalacje Termicznego Przekształcania Odpadów (ITPO) były w Polsce postrzegane jako zdecydowanie niszowa infrastruktura komunalna, budząca zainteresowanie w zasadzie wyłącznie wąskiej grupy specjalistów. Słychać było co prawda o podobnych inwestycjach, zyskujących uznanie głównie w krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych, to jednak nad Wisłą przez długie lata była to infrastruktura postrzegana jako raczej egzotyczna, mimo że próby jej zaimplementowania w Polsce datuje się na początek XX wieku. Przełom nastąpił jednak dopiero wraz z wejściem w wiek XXI i powstaniem pierwszej nowoczesnej spalani w Warszawie, a intensywny rozwój tej infrastruktury obserwuje się od ostatnich 10-15 lat.  Rosnąca ilość odpadów nienadających się do recyklingu, presja na ograniczanie składowania oraz potrzeba stabilnych źródeł energii i ciepła sprawiają, że instalacje waste-to-energy (WtE) stają się istotnym elementem infrastruktury miejskiej i energetycznej.

W Polsce działają już m.in. instalacje w Krakowie, Gdańsku, Poznaniu, Koninie, Szczecinie czy Warszawie, o zdolnościach przetwarzania od ok. 150 do ponad 300 tys. ton odpadów rocznie, produkujące energię elektryczną i ciepło dla systemów miejskich. Kolejne projekty (np. największa w Polsce spalarnia w Inowrocławiu), są planowane lub realizowane, często w formule partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP).

Z perspektywy rynku są to już długoterminowe aktywa infrastrukturalne, wymagające kompleksowej analizy prawnej, finansowej i regulacyjnej.

 

Spalarnia jako nieruchomość infrastrukturalna

Z prawnego punktu widzenia spalarnia odpadów jest przede wszystkim nieruchomością przemysłową zabudowaną instalacją termicznego przetwarzania odpadów, trwale związaną z gruntem i jego przeznaczeniem. Oznacza to, że w praktyce możliwość budowy takiej instalacji oraz jej eksploatacji zależą nie tylko od wykorzystanej technologii, ale w nie mniejszym stopniu także od:

• statusu prawnego gruntu (własność, użytkowanie wieczyste i zw. z tym potencjalne ograniczenia),
• zgodności z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego lub decyzją o warunkach zabudowy (decyzją o lokalizacji inwestycji celu publicznego),
• decyzji środowiskowych (o ile znajdą zastosowanie),
• dostępu do infrastruktury (sieci ciepłownicze, elektroenergetyczne, transportowe),
• relacji z otoczeniem (strefy ochronne, sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej itp.).

Dla inwestora oznacza to jedno: możliwość realizacji inwestycji w postaci spalarni jest nierozerwalnie związana z lokalizacją, reżimem prawnym nieruchomości, na której ma być usadowiona oraz dostępem do infrastruktury, a zmiany planistyczne lub regulacyjne oraz brak dofinansowania mogą mieć bezpośredni wpływ na opłacalność całego projektu.

 

Kwalifikacja prawna WtE w prawie UE

Jednym z najważniejszych zagadnień prawnych w kontekście instalacji WtE jest sposób, w jaki są one klasyfikowane w unijnym prawie odpadowym. Nie każda spalarnia jest bowiem traktowana tak samo.

Jeżeli instalacja spełnia określone kryteria efektywności energetycznej, określone wskaźnikiem R1 (o którym mowa w załączniku II do Dyrektywy 2008/98/WE), może zostać uznana za instalację odzysku energii. Kwalifikacja ta ma istotne konsekwencje biznesowe, bowiem wpływa na ocenę projektu przez instytucje finansowe i organy publiczne, zwiększa akceptowalność inwestycji w kontekście polityk środowiskowych UE, a także ogranicza ryzyko przyszłych restrykcji regulacyjnych.

Brak spełnienia wymogów wskaźnika R1 oznacza, że instalacja jest traktowana jedynie jako unieszkodliwianie odpadów, a więc znajduje się niżej w hierarchii postępowania z odpadami. W praktyce czyni ją to mniej preferowaną dla regulatorów, samorządów i instytucji finansowych, co zwiększa ryzyko tzw. regulatory obsolescence – sytuacji, w której obiekt formalnie istnieje, lecz jego dalsza eksploatacja staje się coraz mniej opłacalna i bardziej obciążona regulacyjnie.

 

Unijna Taksonomia i ESG – niewidoczny filtr finansowania

Spalarnie odpadów nie są obecnie jednoznacznie kwalifikowane jako działalność zrównoważona w ramach unijnej Taksonomii. Dla rynku finansowego ma to bardzo konkretne znaczenie.

Coraz częściej banki i fundusze analizują bowiem, czy dana nieruchomość infrastrukturalna wpisuje się w cele ESG, a brak „zielonej” kwalifikacji może oznaczać wyższe koszty finansowania. Dodatkowo, inwestorzy muszą liczyć się z szeregiem obowiązków raportowych, obejmujących chociażby dane dotyczące emisji CO₂ i innych zanieczyszczeń, informacje o efektywności energetycznej instalacji (np. spełnianie wskaźnika R1), strukturę strumienia odpadów (co jest spalane, w jakich ilościach), czy udział energii odzyskanej w bilansie energetycznym miasta lub przedsiębiorstwa.

Oczekiwania rynku finansującego i dbanie o „zielony wizerunek” podmiotów finansujących nakłada też na inwestorów swoiste obowiązki natury reputacyjnej. Jest to kwestia dość delikatna, bowiem nie wynika bezpośrednio z żadnych regulacji prawnych, a z faktu, że banki i fundusze nie chcą być kojarzone z projektami postrzeganymi jako niezgodne z celami klimatycznymi UE. Analizie więc może podlegać portfel inwestorów instytucjonalnych pod kątem zgodności z politykami ESG, a w umowach finansowania mogą pojawić się dodatkowe warunki do spełnienia.

Oznacza to, że inwestycje typu WtE wymagają świadomego zarządzania ryzykiem regulacyjnym, ale też komunikacyjnym czy wizerunkowym.

 

Finansowanie z NFOŚiGW

Kluczowym elementem rozwoju projektów WtE w Polsce jest finansowanie ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Fundusz od lat pełni rolę jednego z głównych katalizatorów inwestycji w infrastrukturę odpadową i energetyczną.

NFOŚiGW oferuje bowiem inwestorom:

• dotacje,
• preferencyjne pożyczki,
• montaż finansowy łączący środki krajowe i unijne,

co w praktyce decyduje o tzw. bankowalności wielu projektów WtE, zwłaszcza realizowanych przez samorządy lub w formule PPP.

 

Prawne konsekwencje finansowania publicznego

Finansowanie z NFOŚiGW obwarowane jest szeregiem wymogów. Umowy z Funduszem:

• nakładają obowiązek utrzymania tzw. efektu ekologicznego przez wiele lat,
• ograniczają możliwość zmiany przeznaczenia nieruchomości,
• często wymagają zgód Funduszu na zbycie, refinansowanie lub zmianę kontroli nad projektem,
• przewidują sankcje finansowe w przypadku naruszeń (włącznie z obowiązkiem zwrotu środków).

W efekcie finansowanie z NFOŚiGW staje się elementem „DNA” projektów WtE, wpływającym na ich wartość, zbywalność i elastyczność biznesową. W praktyce rynkowej finansowanie NFOŚiGW jest jednym z kluczowych obszarów analizowanych w badaniu due diligence, zarówno pod kątem finansowym, prawnym oraz podatkowym. Analizie inwestorów oraz banków finansujących podlega m.in. trwałość zobowiązań wobec Funduszu, możliwość refinansowania i wyjścia z inwestycji, czy ocena ryzyka regulacyjnego związanego z niedotrzymaniem warunków wsparcia.

 

Co z ETS?

Choć spalarnie odpadów nie są obecnie objęte unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS), Komisja Europejska analizuje możliwość objęcia ich tym mechanizmem w przyszłości. Z punktu widzenia inwestora oznacza to:

• ryzyko wzrostu kosztów operacyjnych,
• konieczność renegocjacji umów długoterminowych,
• potrzebę zabezpieczenia ryzyka zmiany prawa w kontraktach (PPP, O&M, umowy dostaw).

Dla aktywów o cyklu życia liczonym w dekadach jest to czynnik, którego nie można ignorować już na etapie planowania inwestycji.

 

Czy ITPO są alternatywą dla zielonej energii?

Spalarnie odpadów nie są powszechnie uznawane za źródła zielonej energii. Ponieważ jednak łączą gospodarkę odpadami z produkcją energii cieplnej i elektrycznej, w tym rozwiązują problem zagospodarowania odpadów resztkowych, wpisują się one w koncepcje tzw. zielonego obiegu. Warto zauważyć, że emisja dwutlenku węgla w ITPO jest niższa niż w przypadku elektrowni węglowych, a ok. 42% emisji CO₂ mającej źródło w termicznym przetwarzaniu odpadów komunalnych klasyfikuje się jako emisję ze źródeł odnawialnych ze względu na wysoką zawartość frakcji biologicznej. Dodatkowo, nowoczesna technologia pozwala na wychwycenie dwutlenku węgla (oraz innych produktów ubocznych spalania) i jego dalsze wykorzystanie np. dla celów przemysłowych. Szacuje się, że nawet ok. 80% dwutlenku węgla powstającego w spalarniach może być zneutralizowane lub dalej wykorzystane. Instalacje typu ITPO należy więc postrzegać jako element infrastruktury systemowej, uzupełniającej produkcję energii, pełniącej coraz większa rolę w zastępowaniu konwencjonalnych źródeł kopalnych.

 

Podsumowanie

Spalarnie odpadów będące elementem lokalnego systemu energetycznego oraz mogące wpływać na stabilizację cen ciepła i energii, jak również na wartość sąsiednich nieruchomości, stanowią ważne inwestycje celu publicznego. Ich powstawanie rozwiązuje też palący problem składowania odpadów, który jest obecnie jedną z głównych bolączek polskich gmin oraz coraz większym zagrożeniem środowiskowym.

ITPO stają się w Polsce pełnoprawnym segmentem rynku nieruchomości infrastrukturalnych, a ich popularność zwiększa się w szybkim tempie. Ten stan rzeczy pokazuje, że dla inwestorów są to aktywa atrakcyjne, choć wymagające dużych nakładów i przejścia skomplikowanej drogi regulacyjno-administracyjnej.